Avrupa’nın Gençleri Neden Sokaklarda?

Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde son haftalarda yaşanan sokak gösterileri, kıtanın geleceği konusunda üzerinde durulması gereken önemli soruları gündeme getiriyor. Fransa’da lise öğrencilerinin başlattığı protestolar, Almanya’da yeni askerlik düzenlemesine karşı düzenlenen gösteriler, İspanya ve Portekiz’de konut fiyatlarına yönelik tepkiler ilk bakışta birbirinden farklı gelişmeler gibi görünebilir. Oysa bu hareketlerin ortak bir yönü var: Avrupa’nın genç kuşakları, kendilerine vaat edilen geleceğin giderek erişilemez hale geldiğini düşünüyor.

Mesele yalnız ekonomik sıkıntılarla da sınırlı değil. Sokaklara çıkan gençler, hayatlarını doğrudan etkileyecek kararların kendilerine danışılmadan alındığına inanıyor. Bu yüzden son gösterileri bir toplumsal huzursuzluk dalgasından çok, kıtanın ekonomik ve siyasi düzenine yönelik daha kapsamlı bir sorgulama olarak okumak gerekiyor.

Refah Toplumunun Çocukları Geleceklerinden Endişeli

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Batı Avrupa’da kurulan ekonomik ve toplumsal düzen, uzun yıllar boyunca vatandaşlarına önemli güvenceler sağladı. Eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik hizmetlerinin yaygınlaşması, ekonomik büyümenin sağladığı imkanlarla birleşince Avrupa refah devleti dünyanın başka bölgeleri için de örnek oluşturdu.

Bu düzenin temelinde yazılı olmayan bir toplumsal mutabakat vardı: Her yeni kuşak, önceki kuşaktan daha iyi şartlarda yaşayabilecekti. Bugün bu beklenti ciddi biçimde sarsılmış durumda.

Üniversite eğitimi alan gençler istihdam güvencesinden yoksun kalabiliyor. Eurostat verilerine göre İspanya’da 25 yaş altı işsizlik oranı 2026 başında yüzde 23,5 ile AB ortalamasının (yüzde 15,1) çok üzerindeydi. Büyük kentlerde konut sahibi olmak bir yana, kiralık bir ev bulmak bile giderek güçleşiyor. AB’de gençler aile evinden ortalama 26 yaşında ayrılırken bu yaş İspanya’da ve İtalya’da 30’a dayanmış durumda.

Bu sorunların yansımaları ülkeden ülkeye değişiyor. Portekiz’de kira artışlarını protesto eden gençler Lizbon’da çadır kampları kurdu; kamplar Ekim sonunda polis tarafından dağıtıldı. İspanya’da da benzer tepkiler büyüyor. Fransa’da ise Eylül ortasında Créteil’deki bir lisede öğretmen ve kaynak eksikliğine karşı başlayan eylemler kısa sürede yüzlerce liseye, ardından üniversitelere yayıldı. Öğrencilerin şikayetleri son derece somut: bakımsız binalar, yağmurda su alan sınıflar, sıcak hava dalgasında 35 dereceyi aşan sınav salonları.

Avrupa’nın gençleri artık yalnızca bugünkü ekonomik şartlardan değil, kendilerini bekleyen geleceğin belirsizliğinden de şikayetçi.

Savunmaya Ayrılan Kaynaklar, Sosyal Devletin Geleceği

Gençlik hareketlerinin belki de en dikkat çekici boyutu, Avrupa’nın güvenlik politikalarıyla toplumsal beklentiler arasındaki gerilim. Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısıyla birlikte Avrupa ülkeleri savunma politikalarını yeniden değerlendirmek zorunda kaldı. Amerikan güvenlik desteğinin geleceğine ilişkin belirsizlikler de eklenince NATO müttefikleri 2025 Lahey Zirvesi’nde savunma ve güvenlikle ilgili harcamalarını 2035’e kadar milli gelirin yüzde 5’ine çıkarmayı taahhüt etti.

Bu artışın önemli bir ekonomik ve toplumsal maliyeti var ve gençler bu maliyeti açıkça sorguluyor. Fransız liselilerin taşıdığı bir pankartta, orduya milyarlar ayrılırken banliyö liselerine “tek kuruş” verilmediği yazıyordu.

Almanya’daki tablo ise doğrudan gençlerin kendisini ilgilendiriyor. Federal Meclis’in Aralık 2025’te kabul ettiği yeni askerlik hizmeti yasası şimdilik gönüllülüğe dayanıyor; ancak 2008 ve sonrası doğumlu erkeklere zorunlu bir anket ve muayene getiriyor, yeterli gönüllü çıkmaması halinde zorunlu askerliğe geçilmesinin de yolunu açıyor. Okul grevleriyle sokağa çıkan gençler bu düzenlemeye karşı çıkarken eğitim, sağlık ve sosyal hizmetlere daha fazla kaynak ayrılmasını da istiyor. İtirazlarında, hayatlarını bu kadar yakından etkileyen bir kararın kendilerine danışılmadan alındığı duygusu belirgin. Girişte değindiğim temsil sorunu en çıplak haliyle burada görülüyor.

Burada kolay bir tercih söz konusu değil. Avrupa hükümetlerinin güvenlik kaygıları gerçek. Rusya’ya komşu Polonya ve Baltık ülkelerinde savunma harcamalarına toplumsal destek çok daha güçlü; tehdidi yakından hisseden toplumlarda gençlerin bakışı da farklılaşıyor. Yine de Batı Avrupa’daki gençlerin sorduğu soru haklı: Geleceklerini güvence altına almak amacıyla silahlanmaya yönelen devletler, aynı gençlerin eğitimine, barınmasına ve hayat şartlarına yeterli önemi veriyor mu?

Önümüzdeki dönemde Avrupa siyasetinin temel güçlüklerinden biri, güvenlik ihtiyacıyla sosyal devletin kazanımları arasında sürdürülebilir bir denge kurmak olacak.

1968’in Gençlerinden 2026’nın Gençlerine

Ben 68 kuşağından değilim. Ama gençliğimiz bizden önceki bu kuşağın farklı ülkelerdeki düzen karşıtı eylemlerini duymakla geçti. Bugün Avrupa’nın sokaklarında yaşananlar da ister istemez 1968’i hatırlatıyor.

O dönemde Fransa’da başlayan öğrenci gösterileri, kısa sürede işçi hareketlerinin de katılımıyla geniş çaplı bir toplumsal başkaldırıya dönüşmüştü. Talepler üniversite reformlarının çok ötesine uzanıyor; yerleşik otoritenin, toplumsal hiyerarşilerin ve geleneksel değerlerin sorgulanmasını içeriyordu. Türkiye’de de 1968, üniversite boykotları ve işgalleriyle başlayan ve sonraki on yılın siyasi kutuplaşmasını derinden etkileyen bir dönemin başlangıcı oldu.

Bugünün gençleri ise farklı bir tarihsel ortamda yaşıyor. 1968 kuşağı büyük ölçüde ekonomik büyümenin sağladığı imkanlar içinde daha fazla özgürlük ve toplumsal değişim istiyordu. Siyaset bilimci Ronald Inglehart, refah içinde büyüyen bu kuşağın önceliklerinin maddi güvenceden özgürlük ve kendini ifade etme gibi “maddiyat ötesi” değerlere kaydığını ileri sürmüştü. Bugün bu eğilim tersine dönmüş görünüyor: Günümüz gençleri demokratik haklarının yanında ekonomik güvencelerini ve geleceklerini de korumaya çalışıyor.

Örgütlenme biçimleri de değişti. Geçmişte öğrenci birlikleri, sendikalar ve siyasi partiler toplumsal hareketlerin başlıca araçlarıydı. Bugün sosyal medya, farklı şehirlerde ve ülkelerde yaşayan gençlerin çok kısa sürede birbirleriyle iletişim kurmalarını ve ortak hareket etmelerini mümkün kılıyor. Ne var ki dijital ortamın sağladığı hızlı örgütlenme imkanı, kalıcı siyasi programları ve temsil mekanizmalarını kendiliğinden üretmiyor. Sokaktaki enerjinin siyasi kurumlara nasıl yansıyacağı henüz belli değil.

Gençlerin Tepkileri Avrupa Siyasetini Nereye Götürebilir?

Avrupa’da milliyetçi ve aşırı sağ partilerin güç kazanmasıyla gençlik protestolarının aynı döneme denk gelmesi dikkat çekici. Daha da çarpıcı olanı, bu partilerin seçmen tabanının giderek gençleşmesi. Fransa’da Ulusal Birlik’in (RN) genç lideri Jordan Bardella, genç seçmenler arasında en popüler siyasetçilerden biri. Almanya’da Şubat 2025 seçimlerinde 18-24 yaş grubunun yaklaşık yüzde 21’i AfD’ye oy verirken, aynı yaş grubunun yaklaşık yüzde 25’i Sol Parti’yi (Die Linke) tercih etti. Bir başka deyişle, sokakta protesto eden gençlikle sandıkta sağa yönelen gençlik aynı kuşağın parçaları.

Bu tablo, Avrupa’nın genç kuşaklarının ideolojik bakımdan homojen bir topluluk oluşturmadığını gösteriyor. Gençlerin bir bölümü ekonomik eşitsizliklere, iklim değişikliğine ve sosyal hakların gerilemesine karşı çıkarken, başka bir bölümü göç, ulusal kimlik ve güvenlik meselelerine öncelik veriyor.

Farklı eğilimlerin ortaklaştığı bir nokta var: Geleneksel siyasi kurumların sorunlara etkili çözümler üretemediği düşüncesi. Uzun yıllar Avrupa siyasetinde belirleyici olan merkez sağ ve merkez sol partilerin, değişen toplumsal beklentilere ne ölçüde karşılık verebildikleri giderek daha fazla sorgulanıyor.

Macaristan ve Sırbistan’daki son gelişmeler, gençlik hareketlerinin seçim sandığına da yansıyabileceğini gösteriyor. Macaristan’da Nisan 2026 seçimlerinde Viktor Orban’ın 16 yıllık iktidarının sona ermesinde değişim isteyen genç seçmenlerin desteği önemli bir unsurdu. Yine de sonucu sadece gençlerin tercihine bağlamak doğru olmaz; farklı toplumsal kesimlerde biriken değişim beklentisi de belirleyici oldu.

Sırbistan’da ise gençlerin rolü daha doğrudan görüldü. Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun saçağının çökmesi sonucu 16 kişinin hayatını kaybetmesinin ardından başlayan ve üniversite öğrencilerinin öncülük ettiği yolsuzluk karşıtı protestolar, 25 Ekim 2026 parlamento seçimlerinde öğrenci destekli listenin ön sonuçlara göre yüzde 52,6 oyla kazandığı zaferle yeni bir aşamaya geçti. Sokakta başlayan itirazın örgütlü bir siyasi alternatife dönüşmesi, Avrupa’nın başka ülkeleri açısından da dikkatle incelenmesi gereken bir örnek.

Mayıs 2027’de cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yapılacağı Fransa’da da genç kuşakların tepkileri siyasi gündemi etkileyebilir. Gençlerin eğitim, geçim, iklim ve temsil talepleri kampanya tartışmalarında daha fazla yer bulabilir. Ama protestolardaki görünürlüğün sandıkta aynı yönde bir tercih doğuracağı şimdiden söylenemez.

Gençlerin talepleri mevcut demokratik sistem içinde karşılanabilirse, protestolar demokratik katılımın güçlenmesine katkıda bulunabilir. Taleplerin sürekli karşılıksız kalması ise siyasal kutuplaşmayı ve kurumlara duyulan güvensizliği derinleştirebilir.

Türkiye Açısından Nasıl Okunmalı?

Avrupa’daki bu gelişmeler Türkiye açısından da yakından izlenmeyi gerektiriyor. Avrupa Birliği, Türkiye’nin en önemli ekonomik ortaklarından biri olmayı sürdürüyor. Avrupa’da iç siyasi dengelerin değişmesi; ticari ilişkilerden göç politikalarına, AB’nin genişleme politikasından savunma önceliklerine ve komşularıyla kurduğu ilişkilerin niteliğine kadar pek çok alanı etkileyebilir. Bu nedenle Türkiye, Avrupa ile ilişkilerini değerlendirirken yalnızca hükümetlerin ve siyasi liderlerin açıklamalarını değil, Avrupa toplumlarında yaşanan dönüşümü de dikkate almalı.

Avrupa’da gündeme gelen genç işsizliği, hayat pahalılığı, konut sorunu ve siyasi temsil gibi meseleler Türkiye’ye de yabancı değil. Ülkelerin ekonomik yapıları, siyasi şartları ve sorunların boyutları elbette farklı; ama genç kuşakların geleceğe ilişkin beklentilerinin karşılanması, Türkiye’nin de önündeki temel meselelerden biri.

Türkiye’de gençliğin siyasetle ilişkisi de kuşaklar boyunca değişti. 1968’i izleyen yıllarda üniversite gençliğinin önemli bir kesimi ideolojik tartışmaların ve ülkenin siyasi gelişmelerinin içinde çok daha görünür bir yer tutuyordu. Bugün özellikle Z kuşağı söz konusu olduğunda iş bulma, geçinebilme, barınma ve yurt dışında gelecek kurma gibi kaygılar öne çıkıyor. Siyasal tartışmaların yerini bütünüyle ekonomik meselelerin aldığı söylenemez; fakat öncelikler belirgin biçimde farklılaşıyor.

Bana göre düşündürücü olan, ekonomik sıkıntılara yönelik güçlü hoşnutsuzluğun her zaman aynı ölçüde güçlü ve ortak bir demokratikleşme talebine dönüşmemesi. Bu, gençlerin demokrasiye kayıtsız olduğu anlamına gelmiyor. Mart 2025’te İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasının ardından üniversite öğrencilerinin öncülük ettiği geniş protestolar, siyasal katılım isteğinin canlı olduğunu gösterdi. Ne var ki bu tür taleplerin geniş, kalıcı ve örgütlü bir siyasal harekete dönüşmesinin önünde hala çeşitli engeller bulunuyor.

Sessizlik İlgisizlik Değildir

Batı Avrupa’da ve Orta Doğu’da yaşamış biri olarak gençlerin kamusal hayata katılımı arasındaki farkları gözlemleme imkanım oldu. Demokratik kurumların ve örgütlenme özgürlüğünün yerleşik olduğu toplumlarda gençlerin yönetime itirazlarını daha rahat ifade edebilmeleri, taleplerini dernekler, öğrenci toplulukları ve seçimler üzerinden siyasete taşıyabilmeleri önemli bir avantaj.

Orta Doğu ülkelerinin bir bölümünde ise genç nüfusun büyüklüğüne rağmen benzer ölçüde görünür ve sürekli bir siyasal katılımın oluşmaması üzücü. Bunun yalnızca bir duyarsızlık meselesi olduğunu düşünmüyorum. İfade özgürlüğünün sınırları, örgütlenme imkanları, siyasal kurumlara duyulan güven ve ekonomik bağımlılık da bu tabloyu belirliyor. Sessizlik ile ilgisizliği birbirine karıştırmamak gerekiyor. 

Avrupa’nın Geleceği Sokaklarda mı Şekilleniyor?

Avrupa’daki gençlik hareketlerinin ne kadar süreceğini ve siyasi sistemlerde ne ölçüde değişime yol açacağını bugünden kestirmek kolay değil. Farklı ülkelerdeki gösterilerin nedenleri ve katılımcı profilleri de birbirinden ayrılıyor. Yine de son gelişmeler önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Avrupa hükümetleri kıtanın askeri güvenliğini güçlendirmeye, ekonomik rekabet gücünü korumaya ve uluslararası sistemdeki konumunu yeniden tanımlamaya çalışırken, genç kuşaklar bu büyük stratejik hedeflerin kendi günlük hayatlarına ne katacağını sorguluyor.

Unutmamamız gerekir ki, bir ülkenin güvenliği yalnızca askeri kapasitesiyle değil, vatandaşlarının geleceğe duyduğu güvenle de yakından ilişkilidir.

Avrupa’nın önündeki asıl sınav, sınırlarını koruyacak bir güvenlik düzeni kurarken gençlerinin geleceğe olan inancını da koruyabilmek. Türkiye için de benzer bir sınav söz konusu: Gençleri yalnızca ekonomik geleceğe ilişkin kaygılarından kurtarmak değil, kendilerini ülkenin kararlarına katılan, sözleri dinlenen ve hakları güvence altında olan yurttaşlar olarak hissetmelerini sağlamak. Gençlerin geleceğe güven duymadığı bir toplumun uzun vadeli istikrarı da güçlü olamaz.